Piramida finansowa: przykład Amber Gold, zwrot około 10%

Dział: Prawo karne Opublikowano: Zaktualizowano: Przepisy sprawdzone:

Piramida finansowa wygląda z zewnątrz jak zwykła lokata, dlatego najlepiej widać ją dopiero w orzeczeniu. Sąd Okręgowy w Gdańsku w sprawie Amber Gold ustalił, że na rachunki spółki wpłynęło ponad 850 mln zł z umów depozytu towarowego, a klientom wypłacono z tego niecałe 291 mln zł. Poniżej: jak to działało według uzasadnienia wyroku, jakie przepisy zastosowano, ile dostali wierzyciele w upadłości (sąd mówi o około 10%) i co było widać, zanim spółka przestała wypłacać pieniądze.

Piramida finansowa nie jest przestępstwem z Kodeksu karnego

W Kodeksie karnym nie ma słowa „piramida". Prokurator i sąd sięgają po przepisy o oszustwie i o działalności bankowej bez zezwolenia, a „piramidą" nazywa się sposób działania: stare zobowiązania spłaca się z wpłat nowych klientów, bo prawdziwych zysków nie ma. Samo pojęcie zna ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym. Jej art. 7 pkt 14 uznaje za nieuczciwą praktykę w każdych okolicznościach zakładanie, prowadzenie lub propagowanie systemów promocyjnych typu piramida, w których konsument wykonuje świadczenie w zamian za możliwość otrzymania korzyści uzależnionych przede wszystkim od wprowadzenia innych konsumentów do systemu, a nie od sprzedaży lub konsumpcji produktów. To definicja systemu, w którym zysk zależy od werbowania kolejnych osób. Punkt I wyroku w sprawie Amber Gold opiera się na przepisach Kodeksu karnego i Prawa bankowego.

W sprawie Amber Gold punkt I wyroku Sądu Okręgowego w Gdańsku (wyrok z dnia 20 maja 2019 r., IV K 123/15) dotyczył oszustwa z art. 286 § 1 KK w związku z art. 294 § 1 KK, w zbiegu z art. 171 ust. 1 Prawa bankowego. Według uzasadnienia sąd przypisał ten czyn M. P. i K. P. Przedmiotem czynu była kwota 846 889 460,92 zł. To sąd pierwszej instancji, a SAOS udostępnia tylko część tego wyroku, bez sentencji z wymiarem kar. Dalszych losów sprawy i kar nie opisujemy, bo nie mamy ich w orzeczeniu ani w źródle urzędowym, które dałoby się sprawdzić.

Art. 286 § 1 KK karze tego, kto w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez wprowadzenie w błąd. Art. 294 § 1 KK podnosi zagrożenie, gdy chodzi o mienie znacznej wartości, czyli takie, którego wartość przekracza 200 000 zł (art. 115 § 5). Dziś przy wartości przekraczającej dziesięciokrotność kwoty określającej mienie wielkiej wartości, czyli 10 mln zł (art. 115 § 6), art. 294 § 4 przewiduje karę od 5 do 25 lat pozbawienia wolności. Sąd w sprawie Amber Gold powołał jednak niektóre przepisy w brzmieniu sprzed 1 lipca 2015 r. (art. 65 § 1 KK), więc dzisiejszych widełek nie przenoś wprost na tamten wyrok.

Art. 171 ust. 1 Prawa bankowego karze tego, kto bez zezwolenia prowadzi działalność polegającą na gromadzeniu środków pieniężnych innych osób w celu udzielania kredytów, pożyczek pieniężnych lub obciążania ryzykiem tych środków w inny sposób. Dziś grozi za to grzywna do 20 000 000 zł i kara pozbawienia wolności do lat 5.

Uzasadnienie opisuje też zarzut prania pieniędzy. Art. 299 § 1 KK obejmuje czynności, które mogą udaremnić lub znacznie utrudnić stwierdzenie przestępnego pochodzenia pieniędzy, a sąd wskazał, że kwota z punktu I stała się przedmiotem takich działań. Wymiaru kary za poszczególne czyny w SAOS nie ma, więc nie rozstrzygamy, w którym punkcie i wobec kogo.

Jak działał mechanizm piramidy finansowej Amber Gold

Klientom oferowano „lokaty w metale szlachetne": klient wpłaca pieniądze, spółka za nie kupuje kruszec, przechowuje go w skarbcu bankowym, a potem sprzedaje i oddaje klientowi pieniądze z góry określonym zyskiem. Zysk nie zależał od cen złota, a od początku 2010 r. przedmiot umowy opisywano wyłącznie wartościowo. Większość klientów traktowała to jak lokatę bankową z atrakcyjnym oprocentowaniem. Sąd uznał, że produkt celowo skonstruowano tak, żeby klient nie musiał interesować się ani kursem, ani ilością kruszcu.

Na tym tle sąd ustalił, że spółka nie prowadziła działalności generującej zyski, poza śladową działalnością pożyczkową, a wypływy z rachunków pochodziły niemal w całości z przestępstwa. Na rachunki wpłynęło łącznie 850 640 168,78 zł z umów depozytów towarowych. Klientom po zakończeniu lokat wypłacono 290 991 506,88 zł. Największa pozycja wydatków, 299 306 556,06 zł, trafiła do spółek zaangażowanych w działalność lotniczą, a 212 165 276,52 zł poszło na bieżące koszty, nieruchomości, pojazdy, reklamę, wynagrodzenia, daniny i darowizny. Pożyczek udzielono osobom fizycznym na 31 150 186,53 zł, a spłacono z nich tylko 6 949 965,92 zł.

Co się stało, gdy zabrakło nowych wpłat? Sąd opisał, że mimo intensywnych działań spółka nie pozyskała nowych klientów w liczbie, która wystarczyłaby na wypłaty dla poprzednich i na pokrycie kosztów, a konsekwencją było zakończenie działalności. Spotkanie z mediami 20 lipca 2012 r. sąd opisał tak: M. P. tłumaczył brak wypłat, zapewniał, że spółka nie jest piramidą finansową i że wkrótce zakończy się audyt, ale wyników audytu nie przedstawił. 13 sierpnia 2012 r. zgromadzenie wspólników zdecydowało o rozwiązaniu spółki i postawieniu jej w stan likwidacji, a Sąd Rejonowy ogłosił jej upadłość 20 września 2012 r.

Jest też druga strona. Sąd wskazał, że według specjalisty od obrotu złotem w tamtym okresie osiąganie zysków na handlu złotem było realne, więc same założenia działalności nie budziły na zewnątrz większych wątpliwości. W uzasadnieniu napisał też wprost, że nie da się jednoznacznie ustalić, czy oskarżeni zamierzali zakończyć działalność spektakularnym upadkiem piramidy finansowej, wyprowadzić pieniądze do innych podmiotów, czy rozwijać spółkę tak, żeby zaczęła przynosić zyski. Dla odpowiedzialności wystarczyło sądowi ustalenie, że inwestycje oskarżonych odbywały się z pieniędzy klientów lokacyjnych, którymi nie mieli prawa tak rozporządzać.

Jakie sygnały ostrzegawcze piramidy finansowej było widać przed wypłatami

Po fakcie łatwo wyliczyć, co powinno zaniepokoić. Uzasadnienie wymienia między innymi:

  • gwarantowany z góry zysk, niezależny od ceny towaru, i produkt opisany tylko wartością, przez co kontrola ze strony klientów była niewielka (według sądu tylko część z nich śledziła kursy i liczyła, ile kruszcu im przypada);
  • szereg zapewnień o bezpieczeństwie: zakup i przechowanie kruszcu, ubezpieczenie, fundusz gwarancyjny, a w okresie, gdy spółka działała jako dom składowy, informacje o nadzorze ministra i gwarancjach Skarbu Państwa. Sąd przyjął, że wysoki kapitał zakładowy, oddziały, doświadczona kadra z banków, reklama i darowizny też miały z założenia budzić zaufanie;
  • wpisanie spółki na listę ostrzeżeń publicznych Komisji Nadzoru Finansowego (w maju 2010 r. spółka składała już skargę na ten wpis) i wszczęcie przez UOKiK postępowania wobec spółki 30 listopada 2011 r.;
  • wypowiadanie umów przez banki od maja i czerwca 2012 r., między innymi z powodu artykułów prasowych o nieprawidłowościach i wpisu na listę ostrzeżeń;
  • zawiadomienie banku z 15 maja 2012 r. o podejrzeniu przestępstwa: spółka, która informowała klientów o fizycznym przechowywaniu kruszcu w banku, korzystała tylko z jednej z sześciu skrytek i tylko czterokrotnie w okresie od grudnia 2009 r. do maja 2011 r.;
  • reakcja na krytykę: sąd opisał monitorowanie internetu i zgłaszanie wniosków o usunięcie negatywnych treści, przygotowanie pozwu przeciwko gazecie i tłumaczenie wątpliwości działaniem konkurencji oraz instytucji państwowych.

Osobno żaden z tych sygnałów nie dowodzi oszustwa, a sąd ocenia ich zestaw. Dla wpłacającego najprostszy test wynika z pierwszego punktu: lokata z gwarantowanym zyskiem bez możliwości sprawdzenia, co się dzieje z pieniędzmi.

Zgłoszenie wierzytelności w upadłości: 30 dni i około 10% zwrotu

Klient, który wpłacił pieniądze spółce, jest jej wierzycielem, a gdy spółka upada, wierzytelność trzeba zgłosić. Dziś w postanowieniu o ogłoszeniu upadłości sąd wzywa wierzycieli do zgłoszenia wierzytelności syndykowi w terminie trzydziestu dni od obwieszczenia postanowienia w rejestrze (art. 51 ust. 1 pkt 4 Prawa upadłościowego). Kto chce uczestniczyć w postępowaniu, powinien zgłosić wierzytelność w tym terminie (art. 236 ust. 1), z danymi wierzyciela, określeniem wierzytelności, dowodami jej istnienia i kategorią (art. 240). Zgłoszenie po terminie nie jest stracone, ale wierzyciel ponosi zryczałtowane koszty (art. 235 ust. 1), a jego wierzytelność uwzględnia się tylko w planach podziału sporządzonych po jej uznaniu (art. 252 ust. 1). Zgłoszenie przerywa bieg przedawnienia (art. 239a).

Syndyk sporządza listę wierzytelności (art. 244). O dacie złożenia listy obwieszcza się (art. 255 ust. 2), a w ciągu dwóch tygodni od obwieszczenia wierzyciel może wnieść do sędziego-komisarza sprzeciw, gdy odmówiono uznania jego wierzytelności (art. 256 ust. 1). Dziś zwykłe wierzytelności, które nie podlegają zaspokojeniu w innych kategoriach, trafiają do kategorii drugiej (art. 342 ust. 1 pkt 2). Komunikat sądu o Amber Gold mówi o kategorii czwartej, ale to numeracja z innego stanu prawnego: dziś kategoria czwarta obejmuje należności wspólników albo akcjonariuszy (art. 342 ust. 1 pkt 4).

Ile z tego wyszło? Komunikat Sądu Okręgowego w Gdańsku z 5 października 2021 r. podaje, że ostateczny plan podziału objął 11 527 wierzycieli, ich wierzytelności opiewały na 581 846 865,70 zł, a wierzyciele otrzymali około 10% zwrotu, łącznie 66 261 141,13 zł. Postanowienie o zakończeniu postępowania (sygn. VI GUp 23/12) w dniu komunikatu było nieprawomocne. Dla porównania: do spółki wpłynęło ponad 850 mln zł, a do wierzycieli wróciło około 66 mln zł. Po zakończeniu postępowania wyciąg z zatwierdzonej listy wierzytelności, z sumą otrzymaną przez wierzyciela, jest tytułem egzekucyjnym przeciwko upadłemu, z zastrzeżeniem art. 296 (art. 264 ust. 1).

Poza upadłością: wniosek z art. 46 KK i pozew cywilny

Drugi tor to wyrok karny. Gdy sąd skazuje sprawcę, może na wniosek pokrzywdzonego orzec obowiązek naprawienia szkody w całości albo w części (art. 46 § 1 KK), a wniosek składa się do zamknięcia przewodu sądowego na rozprawie głównej (art. 49a § 1 KPK). Mechanizm opisaliśmy szerzej w tekście o pobiciu i prawach pokrzywdzonego, a pierwszy krok, czyli zawiadomienie o przestępstwie, w tekście o wyłudzeniu usługi. Powództwa cywilnego w procesie karnym już nie ma. Rozdział 7 Kodeksu postępowania karnego (art. 62 do 70) jest uchylony.

Pamiętaj o dwóch pułapkach. Pierwsza: sąd karny nie orzeka naprawienia szkody, jeżeli roszczenie jest przedmiotem innego postępowania albo prawomocnie o nim orzeczono (art. 415 § 1 KPK). Druga: wyrok nie odzyska pieniędzy, których sprawca nie ma. Gdy oskarżonemu zarzucono przestępstwo, za które można orzec między innymi środek kompensacyjny, zabezpieczenie wykonania orzeczenia na jego mieniu może nastąpić z urzędu, jeżeli zachodzi uzasadniona obawa, że bez tego wykonanie będzie niemożliwe albo znacznie utrudnione (art. 291 § 1 KPK). Przepadek korzyści z przestępstwa sąd orzeka według art. 45 § 1 KK, ale nie w tej części, w której korzyść podlega zwrotowi pokrzywdzonemu, a przy praniu pieniędzy według art. 299 § 7 KK, z tym samym zastrzeżeniem.

Trzeci tor to zwykły pozew. Gdy sprawa jest oszustwem, podstawą może być odpowiedzialność za czyn niedozwolony (art. 415 KC), a roszczenie o naprawienie szkody z występku przedawnia się po 20 latach od popełnienia przestępstwa (art. 442[1] § 2 KC). Prawomocny wyrok skazujący co do popełnienia przestępstwa wiąże sąd cywilny (art. 11 KPC). Gdy dłużnikiem jest spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, członkowie jej zarządu odpowiadają solidarnie za zobowiązania spółki, jeżeli egzekucja przeciwko niej okaże się bezskuteczna (art. 299 § 1 KSH), chyba że uwolnią się od tej odpowiedzialności w sposób opisany w art. 299 § 2. Zasądzone kwoty egzekwuje komornik, a jak go wybrać, opisujemy w tekście o wyborze komornika. Terminy trzeba liczyć według zasad z tekstu o przedawnieniu roszczeń, a podobne sprawy sądy opisują w orzeczeniach z działu prawa karnego.

Wpłaciłeś pieniądze firmie, która przestała wypłacać, i nie wiesz, od czego zacząć? Opisz sprawę, a wskażemy przepisy i dalsze kroki.

Podstawa prawna i źródła

  • Art. 45 § 1, art. 46 § 1, art. 115 § 5 i 6, art. 286, 294 i 299 Kodeksu karnego, tekst ujednolicony ze stanem na 6 listopada 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 1342). Zmiana ogłoszona w Dz.U. 2026 poz. 1466 wchodzi w życie 21 listopada 2026 r. i dotyczy art. 42 i 84 Kodeksu karnego, więc nie wpływa na omawiane przepisy.
  • Art. 7 pkt 14 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym, tekst jednolity ogłoszony w Dz.U. 2023 poz. 845 (zmiana z Dz.U. 2026 poz. 1353, wchodząca w życie 27 września 2027 r., dodaje inne punkty do art. 7 i nie zmienia pkt 14).
  • Art. 171 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe, tekst jednolity ogłoszony w Dz.U. 2026 poz. 38 (późniejsze zmiany ogłoszone w Dz.U. 2026 poz. 176, 331, 340, 644, 846 i 1206 nie zmieniają ust. 1 tego artykułu).
  • Art. 49a, 291 i 415 Kodeksu postępowania karnego, tekst ujednolicony ze stanem na 10 listopada 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 490). Art. 11 Kodeksu postępowania cywilnego (Dz.U. 2026 poz. 468) oraz art. 415 i 442[1] Kodeksu cywilnego (Dz.U. 2026 poz. 795).
  • Art. 51 ust. 1 pkt 4, art. 235, 236, 239a, 244, 252, 256, 264 i 342 Prawa upadłościowego, tekst ujednolicony ze stanem na 9 października 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 913). Art. 299 Kodeksu spółek handlowych, stan na 5 listopada 2026 r. (Dz.U. 2024 poz. 18, bez zmian w art. 299 w ustawach ogłoszonych w 2026 r.).
  • Wyrok Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 20 maja 2019 r., sygn. IV K 123/15, oraz jego uzasadnienie (w SAOS pod datą 29 lipca 2020 r.), w zakresie dostępnym w SAOS. Komunikat prasowy Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 5 października 2021 r. o zakończeniu postępowania upadłościowego Amber Gold sp. z o.o. w upadłości likwidacyjnej (sygn. VI GUp 23/12).

Tekst ma charakter informacyjny i nie jest poradą prawną. Skutki prawne zależą od okoliczności konkretnej sprawy.

Powiązane teksty

Orzeczenia sądów w tym dziale

Wszystkie orzeczenia z działu: Prawo karne