Wyłudzenie usługi: oszustwo z art. 286 KK czy zwykły dług

Dział: Prawo karne Opublikowano: Zaktualizowano: Przepisy sprawdzone:

Wyłudzenie usługi brzmi groźnie, ale nieopłacona usługa sama jeszcze nie jest oszustwem. Przestępstwo z art. 286 KK zaczyna się dopiero tam, gdzie klient już w dniu zamówienia nie zamierzał zapłacić (albo zapłacić w terminie) i ukrył to przed Tobą. Wszystko, co wydarzyło się później (problemy z pieniędzmi, spór o jakość, zerwany kontakt), samo w sobie dowodzi długu, a nie przestępstwa. Poniżej: jak sądy oddzielają jedno od drugiego, co zebrać przed pójściem do prokuratury i dlaczego pozew o zapłatę trzeba pilnować niezależnie od zawiadomienia.

Wyłudzenie usługi: o oszustwie decyduje zamiar z dnia zamówienia

Art. 286 § 1 KK karze tego, kto w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem przez wprowadzenie jej w błąd albo wyzyskanie błędu. Grozi za to kara od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności. W wypadku mniejszej wagi sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2 (§ 3). Gdy czyn popełniono na szkodę osoby najbliższej, ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego (§ 4), a w pozostałych sprawach oszustwo ściga się z urzędu.

Przy usłudze błędem jest obietnica zapłaty, której klient nie zamierza dotrzymać. Sąd Apelacyjny w Poznaniu w uzasadnieniu wyroku z dnia 19 maja 2025 r. (II AKa 248/23), w sprawie o niezapłacony towar, przytoczył z aprobatą pogląd Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu: podstawowym kryterium odróżnienia oszustwa od zwykłego niewywiązania się z zobowiązania jest wykazanie, że w chwili zawierania umowy sprawca dążył do uzyskania świadczenia przez wprowadzenie drugiej strony w błąd. Zamiar nie musi oznaczać, że zapłaty nie będzie wcale. Wystarczy, że sprawca już wtedy zakładał zapłatę z opóźnieniem, w niepełnej wysokości albo zależnie od powodzenia innych przedsięwzięć. Poznański sąd dodał, że informacja o tym, czy kontrahent zdoła dotrzymać terminu zapłaty, wpływa na decyzję o zawarciu umowy, a oskarżony wiedział o swojej sytuacji i zataił ją przed kontrahentami.

To samo kryterium działa przy usłudze. Sprawa dotyczyła towaru, ale logika jest identyczna: liczy się to, co klient wiedział i czego chciał w dniu, w którym brał zlecenie.

Wyłudzenie usługi na drobną kwotę: wypadek mniejszej wagi albo wykroczenie

Art. 286 KK nie ma dolnego progu kwotowego. Mała kwota nie wyłącza przestępstwa, ale może prowadzić do § 3, czyli wypadku mniejszej wagi. Tak było w sprawie z Torunia (wyrok Sądu Rejonowego w Toruniu z dnia 23 listopada 2021 r., II K 591/20). Pacjentka zamówiła w gabinecie stomatologicznym zabieg wybielania zębów ze znieczuleniem za 1020 zł. Przed zabiegiem próbowała odmówić okazania dowodu osobistego i wypełnienia dokumentacji, zrobiła to dopiero po rozmowie z recepcjonistką. Po zabiegu oświadczyła, że nie zapłaci, bo efekt jej nie zadowala, chociaż lekarz stwierdził, że zabieg wykonano prawidłowo. Według sądu udawała jeszcze omdlenie, a gdy usłyszała o wezwaniu pogotowia, wyszła z gabinetu. Sąd uznał, że zachowanie przed zabiegiem wskazuje na zamiar niezapłacenia od początku, i skazał ją z art. 286 § 3 KK na 10 miesięcy ograniczenia wolności z pracą 20 godzin miesięcznie. Pokrzywdzonej zasądzono jeszcze 20 zł, bo pacjentka wpłaciła 1000 zł w maju 2020 r., jeszcze przed aktem oskarżenia. Pamiętaj: to wyrok pierwszej instancji w jednej sprawie, a jeden wyrok to jeszcze nie linia orzecznicza.

W tej samej sprawie sąd uniewinnił oskarżoną od zarzutu usiłowania z listopada 2019 r. Wróciła wtedy do gabinetu, przedstawiła się inaczej, niż wynikało z jej dowodu, ale odmówiono jej zabiegu, zanim wypełniła dokumenty albo usiadła na fotelu. Zdaniem sądu była to jeszcze faza przygotowania, nie usiłowanie. Samo zgłoszenie się po usługę, której nikt nie zdążył wykonać, nie wystarczy do skazania.

Przy drobnych świadczeniach wchodzi też Kodeks wykroczeń. Art. 121 § 2 KW przewiduje karę aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny dla tego, kto bez zamiaru uiszczenia należności wyłudza między innymi pożywienie lub napój w zakładzie żywienia zbiorowego, przejazd środkiem lokomocji, wstęp na imprezę lub „inne podobne świadczenie, o którym wie, że jest płatne”. Sąd może orzec obowiązek zapłaty równowartości wyłudzonego mienia (§ 3). W sprawie o nieuiszczenie 10 zł za parking Sąd Okręgowy w Toruniu (uzasadnienie wyroku z dnia 4 lipca 2024 r., IX Ka 391/24) uznał, że materiał wskazuje na zamiar wyłudzenia usługi parkingu, uchylił uniewinnienie od tego wykroczenia i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Lista z art. 121 KW wylicza konkretne świadczenia, nie kwoty. Czy nocleg albo zabieg lekarski to „inne podobne świadczenie”, rozstrzyga sąd.

Art. 119 KW, o którym czasem się myśli w tym kontekście, dotyczy czegoś innego: kradzieży albo przywłaszczenia cudzej rzeczy ruchomej o wartości do 800 zł. To towar, nie usługa.

Wyłudzenie usługi telekomunikacyjnej to nie art. 285 KK

Art. 285 § 1 KK ma brzmienie: kto, włączając się do urządzenia telekomunikacyjnego, uruchamia na cudzy rachunek impulsy telefoniczne, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Chodzi więc o włączenie się do cudzego urządzenia i obciążenie cudzego rachunku. Abonent, który sam podpisał umowę i po prostu nie płaci rachunków, w tej definicji się nie mieści. Wraca wtedy art. 286.

Tak potraktował sprawę Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim w wyroku z dnia 26 lipca 2023 r. (III K 16/23). Zarzut dotyczył umowy o usługi telekomunikacyjne z lipca 2018 r., przy której oskarżony wprowadził przedstawiciela spółki w błąd co do zamiaru opłacania usług i dostał telefony w cenie 1 zł oraz karty SIM. Sąd uznał go za winnego oszustwa z art. 286 § 1 KK, wymierzył 9 miesięcy pozbawienia wolności i na podstawie art. 46 § 1 KK zasądził od niego na rzecz spółki 5733,04 zł odszkodowania. Znów wyrok pierwszej instancji, ale kierunek jest czytelny: sprawa abonenta, który od początku nie zamierzał płacić, toczy się z art. 286, nie z art. 285.

Wyrok, po którym wierzyciel zostaje z długiem

Teraz druga strona. W sprawie rozpoznanej przez Sąd Okręgowy w Świdnicy (uzasadnienie wyroku z dnia 2 kwietnia 2024 r., IV Ka 107/24) prokurator oskarżył kontrahenta spółki o oszustwo przy dostawach wysłodków buraczanych, a spółka występowała jako oskarżyciel posiłkowy. Umowa była realizowana od listopada 2014 r., większość z 225 ton została dostarczona i zapłacona, a nieopłacona pozostała ostatnia dostawa, 23,6 tony. Sąd Rejonowy uniewinnił oskarżonego, a sąd odwoławczy utrzymał ten wyrok w mocy. Wyjaśnił, że niemożność zapłaty w dniu wystawienia faktury, 16 grudnia 2014 r., nie jest tym samym co zamiar z dnia zawarcia umowy, a wiarygodne okazały się wyjaśnienia o zmianie sytuacji na rynku w trakcie realizacji umowy. Odrzucił też argument, że skoro kontrahent był skazany za podobne czyny w późniejszych latach wobec innych firm, to tak samo działał wobec pokrzywdzonej spółki. Ustalenia muszą dotyczyć konkretnego zachowania, nie reputacji. Jest tam jeszcze uwaga, którą wierzyciel powinien przeczytać dwa razy: prokurator poprzestał na tym, co przedstawiła pokrzywdzona spółka, a pozostałych faktur, o które prosił sąd rejonowy, spółka nie złożyła.

Na gruncie cywilnym brzmi to podobnie. Sąd Okręgowy w Poznaniu, oddalając apelację powoda dochodzącego opłaty dodatkowej za przejazd (wyrok z dnia 8 września 2022 r., II Ca 40/22), zauważył, że uznanie pasażera za sprawcę wyłudzenia usługi przewozu byłoby możliwe tylko po wykazaniu z góry powziętego zamiaru, a powód tego nie wykazał.

Co zebrać, zanim pójdziesz do prokuratury

Prokuratura nie dowie się o zamiarze z samej faktury. Dowody trzeba przynieść. W sprawach o wyłudzenie usługi przydają się:

  • umowa albo zamówienie z ceną i terminem płatności, razem z wiadomościami, w których klient potwierdzał zakres usługi;
  • dane, które klient podał przy zamówieniu: dowód, adres, numer telefonu, NIP. Dane nieprawdziwe albo odmowa ich podania to poszlaka na zamiar (w sprawie z Torunia sąd oparł się właśnie na zachowaniu pacjentki przed zabiegiem);
  • korespondencja po wykonaniu usługi, zwłaszcza nagła reklamacja, obietnice zapłaty, które nie miały pokrycia, i kolejne terminy;
  • nagrania z monitoringu i zeznania osób, które widziały zamówienie, wykonanie i odmowę zapłaty (w tej samej sprawie sąd oparł się na zeznaniach dwóch rejestratorek i protokole oględzin nagrania z monitoringu);
  • historia współpracy: jeśli wcześniejsze zlecenia były płacone w terminie, zamiar z dnia zamówienia będzie trudny do udowodnienia, a prokurator i tak ją sprawdzi;
  • wszystko, co pokazuje, że w dniu zamówienia klient wiedział o swojej sytuacji: wcześniejsze niezapłacone faktury u innych kontrahentów, egzekucje, zajęte konta.

Jak złożyć zawiadomienie i co dzieje się potem

Każdy, kto dowiedział się o przestępstwie ściganym z urzędu, ma społeczny obowiązek zawiadomić prokuratora lub Policję (art. 304 § 1 KPK). W praktyce zawiadomienie składasz pisemnie albo ustnie do protokołu w komisariacie. Kodeks przewiduje przyjęcie ustnego zawiadomienia (art. 307 § 2). Pisemne ma tę przewagę, że sam układasz chronologię i wskazujesz dowody.

W zawiadomieniu opisz fakty, nie epitety: daty, kwoty, co klient mówił i robił, co zamierzasz wykazać, jakie dokumenty załączasz. Nie pisz „oszust”, tylko to, co dowodzi zamiaru. Pamiętaj, że zawiadomienie o przestępstwie, którego nie popełniono, w sytuacji gdy zawiadamiający o tym wie, jest przestępstwem (art. 238 KK), a fałszywe oskarżenie innej osoby przed organem ścigania to art. 234 KK. Te przepisy nie dotyczą kogoś, kto w dobrej wierze opisuje prawdziwe fakty, ale każą pisać dokładnie.

Organ powinien niezwłocznie po otrzymaniu zawiadomienia wydać postanowienie o wszczęciu albo o odmowie wszczęcia śledztwa (art. 305 § 1). Gdy trzeba, może zażądać uzupełnienia danych albo sprawdzić fakty, wtedy decyzja zapada najpóźniej w ciągu 30 dni od otrzymania zawiadomienia (art. 307 § 1). Zawiadamiającego i pokrzywdzonego informuje się o wszczęciu, odmowie albo umorzeniu (art. 305 § 4). Jeśli w ciągu 6 tygodni nie dostaniesz zawiadomienia o wszczęciu albo odmowie wszczęcia śledztwa, możesz wnieść zażalenie do prokuratora nadrzędnego (art. 306 § 3). Na odmowę wszczęcia śledztwa pokrzywdzonemu przysługuje zażalenie (art. 306 § 1), a na umorzenie śledztwa zażalenie przysługuje stronom (art. 306 § 1a), czyli w postępowaniu przygotowawczym także pokrzywdzonemu (art. 299 § 1).

Jeśli prokuratura dalej nie widzi podstaw do aktu oskarżenia, droga jest długa, ale istnieje. Gdy sąd uchyli postanowienie o odmowie wszczęcia albo umorzeniu (art. 330 § 1), a prokuratura mimo wskazań sądu znów odmówi lub umorzy sprawę, zaskarżyć to można już tylko do prokuratora nadrzędnego (art. 330 § 2). Jeśli ten utrzyma decyzję w mocy, pokrzywdzony, który co najmniej dwukrotnie skorzystał z uprawnień z art. 306, może w terminie miesiąca od doręczenia zawiadomienia o utrzymaniu postanowienia wnieść do sądu własny akt oskarżenia (art. 55 § 1). Taki akt musi sporządzić i podpisać adwokat albo radca prawny (art. 55 § 2). Gdy to prokurator wniesie oskarżenie, pokrzywdzony może do początku przewodu sądowego na rozprawie głównej oświadczyć, że będzie działał jako oskarżyciel posiłkowy (art. 53 i 54 § 1), czyli strona obok prokuratora.

Jedno ostrzeżenie dla wierzycieli. Zapowiedź zawiadomienia o przestępstwie nie jest groźbą bezprawną, jeżeli ma jedynie chronić prawo naruszone przestępstwem (art. 115 § 12 KK). Natomiast groźba bezprawna użyta, żeby zmusić do działania, to art. 191 § 1 KK, a gdy chodzi o wymuszenie zwrotu wierzytelności, art. 191 § 2 KK (od 3 miesięcy do 5 lat). Dlatego w wezwaniu do zapłaty pisz o długu, nie o więzieniu.

Roszczenie cywilne idzie własnym torem

Postępowanie karne nie odzyska za Ciebie pieniędzy automatycznie. Powództwa cywilnego w procesie karnym w Kodeksie postępowania karnego już nie ma: rozdział 7 (art. 62 do 70) jest uchylony. Zostało coś węższego. Gdy sąd skaże sprawcę, może na wniosek pokrzywdzonego orzec obowiązek naprawienia wyrządzonej przestępstwem szkody, w całości albo w części (art. 46 § 1 KK). Wniosek można złożyć do zamknięcia przewodu sądowego na rozprawie głównej (art. 49a § 1 KPK). Jeśli orzeczona kwota nie pokrywa całej szkody, resztę wierzyciel może dochodzić w zwykłym procesie cywilnym (art. 46 § 3 KK i art. 415 § 2 KPK). Orzeczenie o naprawieniu szkody jest orzeczeniem co do roszczeń majątkowych, jeśli nadaje się do egzekucji według Kodeksu postępowania cywilnego, więc po nadaniu klauzuli wykonalności idzie do komornika (art. 107 § 1 i 2 KPK), a jak go wybrać, opisujemy w tekście o wyborze komornika.

Jest tu pułapka. Sąd karny nie orzeka naprawienia szkody, jeżeli roszczenie jest już przedmiotem innego postępowania albo prawomocnie o nim orzeczono (art. 415 § 1 KPK). Pozew cywilny o całą kwotę, wytoczony przed wyrokiem karnym, może więc zablokować orzeczenie jej naprawienia w sprawie karnej. Warto to rozstrzygnąć świadomie, a nie przypadkiem.

Drugi tor, o którym wierzyciele zapominają, to przedawnienie. Roszczenie o zapłatę za usługę związane z prowadzeniem działalności gospodarczej przedawnia się z upływem trzech lat, zawsze z końcem roku kalendarzowego, a pozostałe po sześciu latach (art. 118 KC). Bieg zaczyna się od wymagalności roszczenia (art. 120 § 1). Zawiadomienie do prokuratury nie jest pozwem ani wnioskiem do komornika, więc nie zakładaj, że zatrzyma zegar: art. 123 § 1 pkt 1 KC mówi o czynności przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju, przedsięwziętej bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia, a pkt 2 o uznaniu roszczenia przez dłużnika. Sąd Okręgowy w Łodzi (wyrok z dnia 25 października 2021 r., III Ca 449/20) oddalił apelację wynajmującej, której roszczenie o odszkodowanie za zniszczenia w mieszkaniu uznano za przedawnione, chociaż złożyła ona zawiadomienie, a część najemców została skazana. Sprawa dotyczyła rocznego terminu z art. 677 KC, ale pokazuje mechanizm: wyrok karny nie zastępuje pozwu cywilnego w terminie. O szczegółach liczenia piszemy w tekście o przedawnieniu roszczeń.

Gdy sprawa jest naprawdę oszustwem, jest też druga podstawa: odpowiedzialność za czyn niedozwolony (art. 415 KC). Jeśli szkoda wynikła z występku, roszczenie o jej naprawienie przedawnia się po 20 latach od popełnienia przestępstwa (art. 442[1] § 2 KC), a prawomocny wyrok skazujący co do popełnienia przestępstwa wiąże sąd cywilny (art. 11 KPC). Bez wyroku karnego sąd cywilny sam ocenia, czy czyn był przestępstwem, a według Sądu Okręgowego w Łodzi, który powołał orzecznictwo Sądu Najwyższego, okoliczności wskazujące na przestępstwo muszą być wykazane tak, żeby wykluczyć wątpliwości. Nie licz więc na dwadzieścia lat, dopóki nie ma skazania. Jak oszustwo wygląda w skali tysięcy poszkodowanych i co wtedy daje upadłość, opisujemy w tekście o piramidzie finansowej.

Zwykły pozew o zapłatę z umowy pozostaje dostępny niezależnie od prokuratury. Gdy masz rachunek zaakceptowany przez dłużnika albo jego pisemne uznanie długu, możliwy jest nakaz w postępowaniu nakazowym (art. 485 § 1 KPC), a jak działa nakaz i sprzeciw od niego, wyjaśniamy w tekście o nakazie zapłaty i sprzeciwie. Właściwy sąd sprawdzisz w wykazie sądów.

Nie wiesz, czy Twoja sprawa to oszustwo, czy zwykły dług? Opisz sprawę, a wskażemy przepisy i dalsze kroki.

Podstawa prawna i źródła

  • Art. 115 § 11 i 12, art. 234, 238, 285, 286, 191 i 46 Kodeksu karnego, tekst ujednolicony ze stanem na 6 listopada 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 1342). Zmiana ogłoszona w Dz.U. 2026 poz. 1466 wchodzi w życie 21 listopada 2026 r. i dotyczy art. 42 i 84 Kodeksu karnego, więc nie wpływa na omawiane przepisy.
  • Art. 119 i 121 Kodeksu wykroczeń, tekst ujednolicony ze stanem na 23 października 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 1372).
  • Art. 49a, 53, 54, 55, 107, 299, 304 do 307, 330 i 415 Kodeksu postępowania karnego oraz uchylenie rozdziału 7 (art. 62 do 70), tekst ujednolicony ze stanem na 10 listopada 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 490).
  • Art. 118, 120, 123, 415, 442[1] i 677 Kodeksu cywilnego, tekst ujednolicony ze stanem na 3 listopada 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 795). Art. 11 i 485 Kodeksu postępowania cywilnego, stan na 16 października 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 468).
  • Wyrok Sądu Rejonowego w Toruniu z dnia 23 listopada 2021 r., sygn. II K 591/20. Wyrok Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 26 lipca 2023 r., sygn. III K 16/23. Uzasadnienia wyroków: Sądu Okręgowego w Świdnicy z dnia 2 kwietnia 2024 r., sygn. IV Ka 107/24, Sądu Okręgowego w Toruniu z dnia 4 lipca 2024 r., sygn. IX Ka 391/24, Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 19 maja 2025 r., sygn. II AKa 248/23. Wyroki Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 8 września 2022 r., sygn. II Ca 40/22, i Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 25 października 2021 r., sygn. III Ca 449/20 (cytowane na podstawie treści z SAOS).

Tekst ma charakter informacyjny i nie jest poradą prawną. Skutki prawne zależą od okoliczności konkretnej sprawy.

Powiązane teksty

Orzeczenia sądów w tym dziale

Wszystkie orzeczenia z działu: Prawo karne